Menu

Archiv

září 2020
srpen 2020
leden 2020
prosinec 2019
červen 2019
prosinec 2018
září 2018
srpen 2018
květen 2018
duben 2018
březen 2018
prosinec 2017
listopad 2017
říjen 2017
září 2017
srpen 2017
červenec 2017
červen 2017
květen 2017
duben 2017
březen 2017
únor 2017
leden 2017
prosinec 2016
listopad 2016
říjen 2016
září 2016
srpen 2016
červen 2016
květen 2016
duben 2016
březen 2016
únor 2016
leden 2016
prosinec 2015
listopad 2015
říjen 2015
září 2015
srpen 2015
červenec 2015
červen 2015
květen 2015
duben 2015
březen 2015
únor 2015
leden 2015
prosinec 2014
listopad 2014
říjen 2014
září 2014
srpen 2014
červenec 2014
červen 2014
květen 2014
duben 2014
březen 2014
únor 2014
leden 2014
prosinec 2013
listopad 2013
říjen 2013
září 2013
srpen 2013
červenec 2013
červen 2013
květen 2013
duben 2013
březen 2013
únor 2013
leden 2013
prosinec 2012
listopad 2012
říjen 2012
září 2012
srpen 2012
červen 2012
květen 2012
duben 2012
březen 2012
únor 2012
leden 2012
prosinec 2011
listopad 2011
říjen 2011
září 2011
srpen 2011
červenec 2011
červen 2011
květen 2011
duben 2011
březen 2011
únor 2011
leden 2011
prosinec 2010
listopad 2010
říjen 2010
září 2010
srpen 2010
červenec 2010
červen 2010
květen 2010
duben 2010
březen 2010
únor 2010
leden 2010
prosinec 2009
listopad 2009
říjen 2009
září 2009
srpen 2009
červenec 2009
červen 2009
květen 2009
duben 2009
březen 2009
únor 2009
leden 2009
prosinec 2008
listopad 2008
říjen 2008
září 2008
srpen 2008
červenec 2008
červen 2008
květen 2008
duben 2008
březen 2008
únor 2008
leden 2008
prosinec 2007
listopad 2007
říjen 2007
září 2007
srpen 2007
červenec 2007
červen 2007
květen 2007
duben 2007
březen 2007
únor 2007
leden 2007
prosinec 2006
listopad 2006
říjen 2006
září 2006
srpen 2006
červenec 2006
červen 2006
květen 2006
duben 2006
březen 2006
únor 2006
leden 2006
prosinec 2005
listopad 2005
září 2005
červen 2005
květen 2005
duben 2005
březen 2005
únor 2005
leden 2005
prosinec 2004
listopad 2004
říjen 2004
září 2004
srpen 2004
červenec 2004
červen 2004
duben 2004
únor 2004
leden 2004
prosinec 2003
listopad 2003
říjen 2003
září 2003
srpen 2003
červenec 2003
červen 2003
květen 2003
duben 2003
březen 2003
únor 2003
leden 2003
prosinec 2002
listopad 2002
říjen 2002
září 2002
červenec 2002
červen 2002

1/9/2020

Antonín Kratochvíl: Fotoeseje

„Retrospektivní výstava českého fotografa Antonína Kratochvíla představuje průřez vysoce expresivní, sugestivní fotografickou tvorbou jednoho z nejvýraznějších a nejvýznamnějších světových fotografů sociálního dokumentu a fotožurnalismu o povaze současné lidské společnosti,“ zní úvodní informace tiskového komuniké Galerie hlavního města Prahy k bilanci nazvané Fotoeseje. Podívejme se, do jaké míry odpovídá skutečnosti. 

Prostor gotického Domu U Kamenného zvonu v samém srdci Starého Města rozdělila kurátorka Pavlína Vogelová do čtyř sekcí: Člověk a příroda, Člověk a konflikt, Válka a Člověk a vize. Autor s kurátorkou se snaží dílo prezentovat v širším kontextu lidského vlivu na svět. Tedy nejen jako jednotlivé fotoeseje, užijeme-li termín z prostředí americké žurnalistiky. Úseky instalace jsou označeny jen příslušným názvem, neuvádějí je vysvětlující texty. Někdy zase není jasné, kde ta která fáze prohlídky začíná a kde končí, což přináší nepříjemný pocit zmatenosti při čtení výstavy – zejména v oddílech Člověk a konflikt a Člověk a vize. Texty, které v instalaci dle mého názoru bezpochyby chybí, obsahuje doprovodná kniha, jejíž koupí se však vstupenka zdraží asi o sedminásobek. Škoda, že nejsou k dispozici alespoň ve výstavním průvodci, obsahujícím výpis autorových ocenění, dalších údajů a mapu světa. Ta je užitečná, jelikož obsahuje Kratochvílovy fotografie a popisy míst: pokud nemáme přehled o současné situaci ve světě, umožní leták události dosadit k fotografiím a spojit je v širší okruhy problémů, jimiž je výstava koncepčně členěna. 

Problémy, na které chce jako žurnalista upozornit, přibližuje Kratochvíl citlivě, i když zároveň velmi syrově. Vedle 216 exponátů se nacházejí tři místnosti s projekcemi. Ty tvoří pravděpodobně nejzajímavější, rozhodně velmi silnou část výstavy. Dokládají autorův smysl pro naraci. Vyprávět příběhy totiž obrazy v jednotlivých oddílech nedovolují. Fotografická rekonstrukce o mučení iráckých vězňů Američany je samozřejmě subjektivní představou… Škoda jen, že husí kůži vyvolávající dojem kazí improvizovaně působící stojan projektoru. 

O portrétech slavných osobností není třeba pět ódu, známé portréty Davida Bowieho nebo Jeana Renoa a dalších mají na výstavě bezpochyby své místo. Naštěstí byly instalovány netradičně – jsou nápaditě spojeny s anonymními portréty z cest. Tím se dostávají do jiné roviny, mnohem zajímavější a hlubší než jako pouhé příspěvky ke kultu osobností. 

Jinde jsou k vidění různorodé náměty, podporující koncept výstavy a vedoucí společný dialog, anebo tvořící kompaktnější celek. Taková je třeba část s fotografiemi z bývalého východního bloku. Rozpačitá je ale editace ostatních záběrů. V sekci Válka je užito až příliš velké množství fotografií s vyobrazením dětí, například na jedné stěně je z 11 fotografií 7 s dítětem jako hlavním bodem pozornosti. Takto dohromady hrají fotografie na city – avšak prvoplánově a lacině. Tuto tvrdou realitu se nesnažím nijak od sebe oddělit, to by bylo nemožné. Myslím si však, že by prezentace tohoto problému šla vymyslet i mnohem nápaditěji… Velkorysý světlý sál s vysokými gotickými okny, ve kterém se část sekce nachází, přidává fotografiím jakousi nadpřirozenou auru a konfrontuje návštěvníka svojí idyličností s hrůznou skutečností války. 

Zcela mimo koncept výstavy je zakázka od Národního divadla, snímky baletu pověšené na chodbě mezi dvěma sály.

Výstava je označována jako retrospektivní, avšak podle mého názoru je spíše reinterpretací děl z pohledu kurátorky. A pokud jde o záměr autora, pak je přehlídkou čtveřice témat s námětem často zadaným, což ovšem není pravidlem, neboť Kratochvíl fotil i o vlastní vůli. Jelikož fotografovo dílo znám, chybí mi mnoho dalších snímků. Jsem-li zván na retrospektivní výstavu, byl bych rád, kdyby ukázala práce z dob, kdy tvůrce začínal, anebo jeho novější barevné fotografie. To by však do zvoleného konceptu nezapadalo…

Pokud se tedy vrátíme k úvodnímu úryvku: po návštěvě výstavy jsem zmaten, nevím, zda ke mně mají promlouvat samotné velice expresivní fotografie, které šikovně podporuje ztemnělé osvětlení s tmavými stěnami, nebo umělé naroubování fotografií do vytyčených témat o vztahu člověka k světu. Celkově mi přijde potenciál celoživotního díla Antonína Kratochvíla nevyužitý. Výstava i výběr fotografií jsou řešeny spíše jako geopoliticky korektní, zaměřené na současné neodborné publikum procházející letním horkem vypařeným Staroměstským náměstím. 

 

Antonín Kratochvíl

Celosvětově známý fotograf patří podle časopisu American Photo mezi sto nejvýznamnějších osobností oboru. Narodil se v roce 1947 v Československé republice, ve dvaceti se kvůli politické situaci rozhodl odejít do zahraničí. Přes utečenecký tábor v Rakousku, vězení ve Švédsku a francouzskou Cizineckou legii, se jako třiadvacetiletý dostal do Amsterdamu, kde mu bylo umožněno studovat bakalářský program výtvarné fotografie na Gerrit Rietveld Art Academy. Absolvoval jej v roce 1972.

Po dokončení studií odletěl do Los Angeles. V USA si založil vlastní fotoateliér a také se potkal s ředitelem LA Times Sunday Magazine, Hansem Albersem, který mu otevřel dveře světové žurnalistiky. Od té doby spolupracoval s významnými americkými časopisy, magazíny či novinami a s dalšími vlivnými klienty. 

Po získání amerického občanství a pasu přerušil rozjetou fotografickou kariéru a začal cestovat. Od poloviny 70. let se snaží zprostředkovávat svým specifickým fotografickým rukopisem osobní pohled na světové problémy. Mnohokrát byl oceněn významnými institucemi, například jen v soutěži World Press Photo čtyřikrát. Po celém světě měl nepočítaně samostatných i společných výstav a také vydal dohromady jedenáct knih, včetně nejnovější publikace k recenzované výstavě. Byl spoluzakladatelem fotožurnalistické agentury VII, z níž odešel, a v současné době je součástí i spoluzakladatelem skupiny 400 ASA. 

Antonín Kratochvíl: Fotoeseje / Photo Essays

Galerie hlavního města Prahy, Dům U Kamenného zvonu, 12. 6. – 18. 10. 2020

Kurátorka: Pavlína Vogelová

Monografii vydala: Galerie hlavního města Prahy, Praha 2020

Texty: Magdalena Juříková, Michael Persson, Pavlína Vogelová (ed.)

Grafická úprava: Filip Skalák

Pevná vazba, formát 29,5 × 29,5 cm

324 stran, česky, anglicky

 

Hiep Duong Chi

 

1/9/2020

Jitka Hanzlová: Tišiny

Najít to podstatné a udržet si je. S touto myšlenkou odcházím z výstavy Tišiny Jitky Hanzlové ve Veletržním paláci v Praze. Její tiché rozmlouvání obrazy mi zakořenilo v nitru a pevně doufám, že se již nikdy nevytratí. V natolik individualistické době, v níž se zájem získává ustavičným vykřikováním a ukazováním na sebe, se zdá být tvorba Jitky Hanzlové (1958) tolik potřebným zjevením.

Je s podivem, že se české rodačce v její domovině dostává větší pozornosti až nyní, léta po tom, co hojně vystavuje v zahraničí a co se etablovala jako uznávaná fotografka. Jitka Hanzlová odešla v roce 1982 do německého Essenu, kde na univerzitě vystudovala fotografii a kde stále žije a pracuje. Výstava Tišiny je její první velkou retrospektivou v Česku (tuzemskému publiku se představila pouze dvěma sólovými výstavami v letech 2001 a 2005 v Galerii Jiří Švestka a na několika skupinových výstavách. České prostředí o Hanzlové překvapivě převážně mlčí, přestože ona sama na něj nezanevřela ani ve své tvorbě. Po pádu režimu se začala vracet a fotografovat místa, z nichž před lety odešla. Ostatně sama vypráví v katalogu (z nějž pocházejí i další citace), jak si chtěla i v zahraničí uchovat vědomí toho, odkud pochází a co dobrého jí tu bylo dáno: „Touha po domově byla všudypřítomná. S návratem jsem si začala uvědomovat hodnoty této vesnice, které mi jako dítěti či dospívající jasné být nemohly.

 

Život v exilu ovlivnil její tvorbu významně. Fotografii objevila právě až v době, kdy se ocitla v cizí zemi, jejímuž jazyku a kultuře dost dobře nerozuměla. Těžké začátky a pocity osamělosti se snažila přemostit vizuálně: „Zrak se v tomto období znovu stal mou první řečí. Publikovat začala během studií, která nastoupila v roce 1987. Její první zásadní prací se stal Rokytník (1990–1994), tiché rozmlouvání s krajem, jenž kdysi býval jejím domovem, s lidmi, přírodou, minulostí i právě zakoušenou přítomností mezi dvěma kulturami a na přelomu dvou historických období. Byla to také první práce, v níž začala soustavně pracovat s vertikálním formátem a s barvou.

 

Hanzlová do té doby fotografovala černobíle. Obdivovala práce Diane Arbus, Walkera Evanse nebo Lee Freedlandera. V odstínech šedé však nedokázala zachytit nebarevnost umdlévajícího socialismu. Barva jí pak už zůstala. Svůj podíl na tom měly jistě i publikace jako New Colour Photography nebo dílo Williama Egglestona, s nimiž se v té době seznamovala.

 

Soubor Rokytník otvírá také celou výstavu, jež dále pokračuje v chronologickém sledu. Hned zde cítíme klidnou, tichou přítomnost Hanzlové. Spolu s ní se díváme na subjekty, které nahlíží prostě a přímočaře, avšak s nehraným zájmem a vcítěním. „Prostě tam je, doprovází situaci, působí přitom téměř jako důvěrnice, jako společnice po cestě svých subjektů.“ Hanzlové pohled je soustředěný a hluboký, ohledává podstatu a skutečnosti, o nichž se mluví potichu – nikoliv křičí nebo vzrušeně debatuje. Její fotografie nejsou prchavými momentkami, ale jakýmisi otisky věčnosti, které mají přetrvat.

 

Podstatnou částí tvorby Hanzlové je portrét. Ve větší či menší míře jej najdeme téměř v každém souboru, dominantní je pak v cyklech Female, There is something I don´t know či Brixton. „Mě portréty prostě fascinují. Jsou i komunikací. Je to zájem, napojení se na svět, s důvěrou, potýkat se i s nejistotou, cesta do neznáma i zrcadlo… snažím se převést kousek viděné esence do obrazu v dnešní době, která jednou také bude patřit k dějinám, říká v rozhovoru se Zdeňkem Felixem. Nejen vertikální formát snímků ponouká diváka vnímat veškeré fotografie autorky jako portréty svého druhu. Ostatně takto tvorbu Hanzlové interpretovala už španělská kurátorka Isabel Tejeda v katalogu k její výstavě v Madridu. Jakoby Hanzlová všechny své subjekty pojímala jako individua, živoucí bytosti i v případě, že jde například o květiny nebo živel vody. Se vším vede dialog a všemu přisuzuje bytostnou identitu. Vše tiše a vnímavě pozoruje.

 

Z jednotlivých snímků i z celkového pohledu na postupně řazenou třicetiletou tvorbu Jitky Hanzlové lze odečíst její snahu objevit esenci – místa, člověka, přírody, snad i existence jako takové. V Rokytníku (1990–1994) portrétuje malý svět vesnice zachycený v rozlomené době a jejích vzpomínkách. Ze svých cest do zahraničí vytváří jakési panoramatické podobenky míst, která navštívila (soubory Tonga, Brixton či Cotton Rose). V souborech Bewohner (1994–1996) a Hier (1998–2010) hovoří o odtažitosti a geometrické uspořádanosti krajiny města a způsobech, jak v nich objevit život (i sama pro sebe). Prostřednictvím cyklu Female (1997–2000) dokáže vyprávět o esenci ženství v jejích mnoha variacích a obměnách. Odhalí tajemství lesa a koně v souborech Forest (2000–2012) a Horse (2007–2014). Pátrá v hlubinách pohledů, aby ukázala, že něco neskonale magického se skrývá i v obyčejných a obrazově mnohokrát zpracovaných námětech. V posledních třech cyklech se zdá, že se Jitka Hanzlová snaží přiblížit samotné podstatě žití (There is something I don´t know, Vanitas a Water).

 

Každý vystavený soubor dostal svou specifickou kombinaci barvy panelu a rámu obrazu. Fotografie jsou vyhotoveny ve velikosti grafického listu a většinou jednoduše rozestavěny v pravidelných rozestupech. Malý formát nás vyzývá k blízkému dialogu s obrazy, chce nám zprostředkovat intimní zážitek blízký prohlížení knihy. Pocit, který by bylo těžké navodit, pokud by se snímky rozprostřely do velkoformátových tisků. Fotografie Hanzlové se nás nesnaží ohromit, ale zvou nás, abychom společně s autorkou zakusili její prožitky a existenci vědomé tichosti.

 

Obraz za obrazem má návštěvník možnost vplouvat do tohoto tichého světa. V závěru výstavy jej pak vytrhne poslední soubor z části instalovaný na oknech budovy, na nichž jsou nalepené průhledné snímky z cyklu Water. V jistém smyslu je to ovšem symbolické zakončení. Zatímco doposud se návštěvník nořil do snímků Hanzlové, teď se její fotografie skrze prosvítající světlo přes fotografované vodní hladiny pokouší proniknout pod kůži jemu.

 

K výstavě vyšla publikace doprovázená kurátorským textem Adama Budaka, esejí Urse Stahela a rozhovorem Zdeňka Felixe s autorkou. „Ticho není prázdnota, ticho je úplnost,“ cituje Adam Budak Živou vodu spisovatelky Clarice Lispectorové úvodem své úvahy o díle Jitky Hanzlové. A sám pak navazuje: „Její tišiny jsou spojenci, zesilovače, obrazy pulzují a nadechují se, šeptají si ticho a nekonečně je zrcadlí; těmto obrazům je třeba opakovaně znovu a znovu naslouchat.

Kniha je velmi jednoduše provedená, na tyrkysovém textilním obalu je sotva znatelný šedý titul Tišiny a na zadní straně přebalu pak jméno autorky. Tichý nápis k tiché tvorbě. Papír, na němž je uvnitř vyveden text je jemný a průsvitný, fotografie jsou natištěny na matném papíře vyšší gramáže, zdůrazňujícím jejich jemnou barevnost. Reprodukce, zpravidla na pravé straně publikace, střídají prázdné stránky. Provedení knihy jde ruku v ruce s provedením výstavy. A stejně tak ctí dosavadní umělecké vyjadřování autorky a navazuje na její zvyklosti v prezentování své tvorby. Hanzlová totiž své knihy až na výjimky nechala vázat stejným způsobem – v jednobarevném přebalu s jednoduše zapsaným titulem. Provedení knihy i provedení výstavy je stejně tak průzračné, tiché a soustředěné, jako tvorba Hanzlové. Je snad třeba něco víc?

Dagmar Husárová

 

Jitka Hanzlová: Tišiny / Silences

Národní galerie Praha, Veletržní palác, 15. 11. 2019 – 16. 2. 2020

Kurátor: Adam Budak

Instalace: Pavla Melková, Kateřina Frejlachová, Miroslav Cikán, MCA atelier

Monografii vydala: Národní galerie Praha, 2019

Texty: Adam Budak, Zdeněk Felix, Jitka Hanzlová, Urs Stahel

Grafická úprava: Adéla Svobodová

Pevná vazba, formát 27,5 × 21 cm

224 stran, česky, anglicky

31/8/2020

Jacenty Dędek: portretprowincji.pl

Prowincja, dla wielu z nas, to terra incognita, wypełniona mitami, stereotypami, często krzywdzącymi, niezwykle upraszczającymi. 

Dla zmęczonego mieszczucha, prowincja może być mityczną, sielankową krainą, gdzie czas płynie wolniej, gdzie żyje się w rytmie natury, życie prostsze, a uczciwi, ciężko pracujący ludzie zajmują się tym, co ‘najważniejsze’ (cokolwiek to oznacza w tej mitologii), może nieco zbyt prości, zbyt tradycyjni, ale przecież jakże prawdziwi. Klisza małomiasteczkowej, i wiejskiej sielanki, międzyludzkich więzi, prostoty życia, przywiązania do pięknych tradycyjnych wartości, w ostatnich latach, albo i dekadach przegrywa jednak z inną, równie mało prawdziwą opowieścią o prowincji – biednej, bezrobotnej, pozbawionej perspektyw, konserwatywnej, zaściankowej, pełnej uprzedzeń, niechętnej zmianom, ślepo wierzącej w ‘średniowieczne’ przekazy z lokalnych ambon, roszczeniowej, egoistycznej, źle wykształconej, czy wręcz prymitywnej. W kontekście ogromnej społecznej i politycznej polaryzacji polskiego społeczeństwa ostatnich 5 lat, ta druga opowieść – o zacofanej, konserwatywnej, roszczeniowej prowincji, wśród bardziej postępowych mieszkańców wielkich miast, zyskuje na sile.

Tak naprawdę niewiele wiemy o prowincji. Rzetelne badania naukowe skupiały się zwykle na fragmentach rzeczywistości – wykluczeniu transportowym, edukacyjnym, bezrobociu po okresie transformacji, migracjach do miast, poglądach politycznych. Projekty artystyczne, edukacyjne czy społeczne, również ograniczały się do wybranych aspektów funkcjonowania prowincji czy wybranych regionów.

 Ale czy kompletny obraz prowincji jest w ogóle możliwy? A zwłaszcza, czy można ją opowiedzieć obrazem, fotografią?

Jacenty Dędek, doświadczony fotograf, reporter i dokumentalista, z żoną Katarzyną, dziennikarką, postanowili tę prowincję opowiedzieć – poprzez fotograficzny portret, dokumentalne fotografie przestrzeni w której żyją bohaterowie i ich codzienności oraz opowieści samych bohaterów.

Portretowanie Polski prowincjonalnej oznaczało fotografowanie w 421 miejscowościach, we wszystkich województwach, miastach liczących nie więcej niż 30 tysięcy mieszkańców (było to jedyne formalne ograniczenie dotyczące fotografowanych miejsc). Faktycznie jednak autorzy odwiedzili ok. 600 – 700 miasteczek i wsi.

Książka jest podsumowaniem siedmioletniego projektu dokumentalnego Jacentego Dędka, realizowanego w latach 2011 – 2017. Portretprowincji.pl jest opowieścią o zwyczajnej codzienności Polski małych miasteczek. Małych miasteczek, pozostawionych na marginesie przemian kraju, i jego rozwoju, zawieszonych niejako w czasie i przestrzeni. Niezwykła opowieść o zapomnianej, wykluczonej prowincji Polski.

Książka jest pięknie wydanym, bardzo tradycyjnym w formie albumem fotograficznym, w twardej obwolucie, na pięknym papierze. Forma książki pięknie współgra z jej koncepcją i dyskretnie podsuwa skojarzenia ze szlachetnością tradycyjnego, solidnego dokumentu, pozbawionego graficznych i edytorskich fajerwerków; klasyk, bardzo less is more. Prosty projekt jest starannie przygotowanym, pięknym tłem dla treści, dla obrazów.

Integralną częścią książki są opowieści bohaterów, których autorzy spotykali i portretowali w swoich podróżach po Polsce. Autorką tekstów, reportażowych, dokumentalnych opowieści – które często przybierając formę dziennika podróży a częstą są po prostu oddaniem głosu bohaterom, jest Katarzyna Dędek. Opowieści bohaterów, szczere, często intymne zwierzenia o życiu, trudnym, prostym, wyboistym, a jednak pełnym, są nie tylko wspaniałym uzupełnieniem fotografii ale i przejmującym zapisem życia prowincji. Katarzynie Dędek udało się niezwykle zbliżyć do bohaterów opowieści, a teksty wzruszają prostotą i szczerością.

Książka, ogromna również fizycznie (format 30 cm na 24 cm, 360 stron), jako zapis monumentalnego projektu portretowania polskiej prowincji, doskonale rozmach przedsięwzięcia Jacentego oddaje.

Z wykonanych w ramach projektu, kilku tysięcy analogowych fotografii, odwiedzonych, czasem kilkukrotnie, setek miejscowości w całej Polsce, do książki wybranych zostało 154 fotografie. Fotografie, składające się na projekt były konsekwentnie wykonywane tradycyjną, biało-czarną, techniką analogową – aparatem małoobrazkowym i wielkoformatowym (4 × 5). Zwykle portrety wykonywano aparatem wielkoformatowym, a przestrzenie dokumentowano małoobrazkowym. Na zdjęciach portretowych, wielkoformatowych, z fotografią okładkową włącznie, konsekwentnie pozostawiono charakterystyczną ramkę, jedyny wyraźnie artystyczny zabieg w tym formalnie bardzo prostym albumie. Warto także podkreślić, ze Jacenty odpowiadał za cały proces fotograficzny – od samego fotografowania, poprzez wywoływanie, skanowanie, obróbkę, przygotowanie do druku.

Bardzo trudno uniknąć patosu, pisząc o tym unikalnym w Polskiej fotografii współczesnej, albumie.

Skupiona na bohaterach – znakomicie podkreśla to sposób fotografowania: często centralny kadr, wiele zdjęć które raczej są portretami niż zdjęciami reportażowymi, wyciszonymi, biało-czarnymi – i osadzona w realiach polskiej prowincji początku XXI wieku, jest to opowieść uniwersalna, która mogłaby wydarzać się w niemal każdym miejscu świata, na uboczu wielkich wydarzeń, choć w cieniu wielkich zmian. Polskie małe miasteczka, daleko poza nurtem wielkich przemian – transformacji gospodarczej, przystąpienia do Unii Europejskiej, przemian społecznych, Polska „zostawionych” ludzi i miejsc. Opowieść o świecie, który jeszcze się nie skończył ale i nie zaczął, trwa w niepewności, bez pomysłu na siebie, trochę bez szans, tkwi w historii i próbuje niepewnie radzić sobie z teraźniejszością i przyszłością.

Autor mówi o sobie, ze jest piewcą codzienności – i taką codzienność, z ogromną wrażliwością i szacunkiem przedstawia. Jednocześnie jest to codzienność uroczysta – dzięki starannemu kadrowaniu, pracochłonnej technice fotograficznej, nieprzypadkowemu ustawieniu modeli, bohaterów zdjęć, dzięki uwiecznieniu ważnych ale i trywialnych chwil z życia ludzi. Ta „Polska na uboczu”, trwająca między przeszłością i współczesnością, ma jednak, przy wszystkich trudach, swoje „mięsiste” ludzie życie, z całym bogactwem opowieści, emocji, uczuć. I również w tym względzie jest to opowieść niezwykle uniwersalna, pozaczasowa i „poza-geograficzna”.

Fotografie, zawarte w albumie, można podzielić na swoiste kategorie: codzienne życie, zwyczajne czynności (odrabianie lekcji, zajmowanie się zwierzętami, przebywanie w domowych wnętrzach), uroczystości rodzinno-religijne – komunie, pogrzeby, młodzież w czasie wolnym, praca, lokalne wydarzenia rozrywkowe – wybory miss, pokazy, koncerty, odpusty, występy orkiestr strażackich. I każdy z „typów” zdjęć jest cenny z nieco innego powodu.

Walor sentymentalny udokumentowania znikających, niszowych profesji, zwykle prostych, często niskopłatnych acz niezbędnych, mają fotografie – portrety rybaka, kierowcy autobusu, tradycyjnego rolnika, lokalnego fryzjera, fotografa z małego miasteczka, którego rodzina zajmowała się prowadzeniem atelier w wielu miastach od lat 1920-tych, krawca, mechanika. To jest świat, który odchodzi; zastępowany przez pseudo-blichtr social media managerów i junior financial assistantów.

Chyba właśnie te fotografie – zwykle starszych osób, które żyją ze świadomością, ze ich ciężka, wieloletnia praca odchodzi do historii – należą do najbardziej dla mnie wzruszających zdjęć w albumie, i najpełniej wpisują się w obraz ‘odchodzącego świata’ polskiej prowincji. Portrety te przywodzą natychmiast skojarzenie z pracami Augusta Sandera ze Znaku czasu, zresztą Jacenty przyznaje się do inspiracji ‘klasycznymi’ fotografami, zwłaszcza zajmującymi się portretem społecznym. Ta inspiracja to również jeden z powodów wykorzystania wyłącznie aparatów analogowych w realizacji projektu.

Wiele obrazów wydaje się być ucieleśnieniem stereotypowego postrzegania ‘biednej i zacofanej’ prowincji, pozbawionej gustu i klasy; to obrazy, których się spodziewamy, mając w głowie bagaż pop-kulturowych klisz o polskiej prowincji. A jednak autorowi udaje się przedstawić je czułym okiem, bez ironii, z szacunkiem.

Trudno byłoby mi wybrać jedną, najważniejszą dla mnie fotografię z tego zbioru. Bardzo subiektywnie, najbardziej cenię portrety indywidualne, cudownie proste, szczere, bliskie. Portret dziewczyny – długie falowane włosy, niedbale spięte, lekki makijaż, zwykły tiszert i przeszywające, dumne spojrzenie. Oczy, które wręcz hipnotyzują, piękna regularna twarz. Młoda dziewczyna, nastolatka, życie przed nią, lekki smutek w oczach, twarz bez uśmiechu – czy to dlatego, że już wie, ze prowincja niczego w jej życiu nie ułatwi? Tak młoda a już przedwcześnie dojrzała doświadczeniem swoich rodziców, otoczenia pozostawionego samemu sobie na obrzeżach ‘rozwoju’? Ale jest w niej determinacja, jest siła w tym portrecie i w tej dziewczynie. I emocje, które wzbudza, i życzenie by spełniło się jej życie.

Nie da się mówić o książce pomijając rolę, jaką w niej odgrywają opowieści spisane przez Katarzynę Dędek. Część z nich to po prostu oddanie głosu bohaterom, którzy o swoim życiu mówią własnym, niepowtarzalnym językiem; opowieści często niezwykle intymne (jak np. kobiety, która zarabia na życie będąc w Grecji dawczynią komórek jajowych), szczere do bólu, przepełnione gorzką życiową mądrością. Opowieści o tym, jak, mimo wszystko chce się mieszkać i żyć w małej miejscowości, i o tym, jak bardzo chce się stąd wyrwać. Wiele opowieści bohaterów to skupione w lokalnej soczewce zawirowania polskiej i europejskiej historii ostatniego wieku, wojna, emigracje, Holokaust. Niektóre mają wręcz biblijny ciężar, choć pozornie to zwykłe historie ludzkiego życia i próby jak najbardziej godnego jego przeżycia.

Część tekstów ma charakter reportażowy, ale to opowieści bohaterów zdjęć najbardziej zapadają w pamięć i serce. Zastosowano ciekawy zabieg edytorski – opowieści nie są powiązane ze zdjęciami, z którymi sąsiadują. W pierwszym odruchu miałam poczucie chaosu, chciałam widzieć twarz z opowieści. A jednak ten zabieg ma głębszy sens – pozwala na zachowanie prywatności bohaterom a historiom ich życia nadaje uniwersalistyczny wymiar.

O tym, jak ważny – nie tylko artystycznie, ale i społecznie, jest projekt portretprowincji.pl, mówią sami autorzy, przyznając, że praca nad nim zmieniła wiele ich wyobrażeń o prowincji właśnie, o ludziach tam – dosłownie – pozostawionych, pokazała jak bardzo fałszywe są stereotypy na temat ludzi spoza dużych miast, ludzi ‘bez sukcesu’ i jak bardzo brutalna okazywała się często prawda o życiu ludzi pozostawionych na uboczu historii.

Książka jest także niezwykłym dokumentem humanistycznym w dorobku polskiej fotografii. Jedynym, porównywalnym skalą i dogłębnością objęcia tematu, jest Zapis socjologiczny Zofii Rydet, nad którym pracowała od ok. 1978 roku do lat 1990-tych. Prace Jacentego są nieco mniej rygorystyczne formalnie – zawierają nie tylko portrety, ale i reportażowe zdjęcia miejscowości, portrety nie są tak jak u Rydet jednolicie komponowane. I są tez znacznie bardziej emocjonalne niż prace Rydet.

Pisząc o portrecieprowncji.pl, niemożliwym jest uniknąć odniesienia do fotografów Farm Security Administration, Walkera Evansa, Dorothei Lange i ich humanistycznego dokumentu ludzi dotkniętych boleśnie skutkami Wielkiego Kryzysu. Zresztą, autor sam do tych inspiracji się przyznaje. I, podobnie, jak tamte dzieła, zwłaszcza Lange, jego obrazy są pełne empatii, uważności, absolutnie skupione na bohaterach zdjęć, traktowanych i przedstawianych z ogromnym szacunkiem, pozbawione jakiejkolwiek sensacyjności, estetycznie niezwykle proste.

Jest w portretprowincji.pl czułość opowiadającego historię, o której mówiła Olga Tokarczuk – czułość narratora-fotografa, przedstawiającego indywidualne losy i postacie, które składają się w tej narracji na niezwykły, humanistyczny, uniwersalny obraz ludzkiej kondycji. I tak, jak wspaniała literatura jest najlepszą odpowiedzią na kakofonię popkulturowej ‘sztuki’ i informacyjnego szumu internetu, tak Portret prowincji, pozwala nam, z szacunkiem, współdoświadczyć życia prowincji, poczuć emocje i zmagania. Nie jest łatwo być czułym narratorem współczesnego świata do dyspozycji mając tylko obraz fotograficzny i słowa samych bohaterów – Jacenty i Katarzyna Dędek tę humanistyczną opowieść snują w mistrzowski sposób.

Małgorzata Zięba

 

Jacenty Dędek: portretprowincji.pl

Tekst: Katarzyna Dędek

Projekt graficzny: Jacenty Dędęk, Katarzyna Dędęk,

Wydawca: Jacenty Dędęk

Rok wydania: 2020, Częstochowa

Format: 30 × 24 cm

Oprawa: twarda

Liczba stron: 360

ISBN: 978–83–915464–1–3

Wydano przy wsparciu Instytutu Twórczej Fotografii Uniwersytetu Śląskiego w Opawie oraz Rotary Club Częstochowa

Jacenty Dędek

Jacenty Dędek jest polskim fotografem dokumentalistą, autorem reportaży społecznych, portrecistą. Swoje reportaże i fotografie publikował m.in. w National Geographic, Dużym Formacie, Polityce, Przekroju i wielu innych pismach. Laureat licznych nagród fotograficznych, stypendysta Ministra Kultury, uczestnik wielu wystaw zbiorowych i indywidualnych.

31/8/2020

Zofia Rydet: Zapis socjologiczny 1978–1990

Album „Zofia Rydet. Zapis socjologiczny 1978–1990“ zawiera zdjęcia pochodzące z najważniejszego w dorobku artystki cyklu fotograficznego. Składa się on na portrety mieszkańców wsi i miast we wnętrzach ich domów oraz mieszkań. Wyboru fotografii do albumu dokonał Wojciech Nowicki. Jest on także autorem tekstów znajdujących się w książce. Album został wydany przez Muzeum w Gliwicach w 2017 roku.

Na kartach książki możemy zapoznać się z historią „Zapisu socjologicznego“ oraz wybranymi fotografiami z tego monumentalnego cyklu. Widzimy na nich ludzi zamieszkujących głównie małe miejscowości, prawdopodobnie zajmujących się uprawą roli lub innymi nisko dochodowymi zajęciami. Zofia Rydet fotografowała ich w przestrzeniach prywatnych, w otoczeniu przedmiotów codziennego użytku. Pragnęła w ten sposób pokazać Polskę taką jaka była w trakcie pracy nad cyklem, a więc w latach 1978–1990. Aby to zrobić odwiedzała wsie, miasta i miasteczka w różnych częściach kraju, pukając od drzwi do drzwi. Zależało jej na tym, aby sfotografować ludzi w strojach, które akurat mieli na sobie, czasem w przerwie od wykonywanych czynności. Zwykle prosiła pojedyncze osoby lub pary o zajęcie miejsca pośrodku izby czy pokoju, ułożenie rąk na kolanach i wpatrywanie się w obiektyw aparatu. Pozy przyjęte przez modeli w większości sprawiają wrażenie posągowych – osoby portretowane, jak i fotografka zdawali sobie sprawę z podniosłości chwili.

Rydet przywiązywała ogromną wagę do wnętrz mieszkalnych i jego wyposażenia. Używała szerokokątnego obiektywu, który pozwalał na zarejestrowanie przestrzeni otaczającej ich właścicieli wraz z całym inwentarzem przedmiotów. Na zdjęciach są one dopełnieniem ludzkich twarzy, przedłużeniem portretu – mówią nam wiele na temat tego kim są bohaterowie zdjęć. Rydet interesowały miejsca naznaczone ludzką obecnością. Przestrzenie z charakterem, oddające osobowość mieszkańców. Dostrzegała w nich piękno. Dlatego właśnie najczęściej fotografowała wiejskie chaty pełne rozmaitości, często wypełnione przedmiotami wykonanymi ręcznie lub takimi, którym dano drugie życie. Drgające od ilości kształtów, wzorów i faktur. Fotografka rzadko zaglądała do bloków, bo nowoczesność wydawała jej się mało interesująca. W miastach chętnie fotografowała artystów, których mieszkania były urządzone nieco bardziej oryginalnie niż te przeciętne, wyposażone w standardowe meble i sprzęty. Wydawać się może, że poszukiwała osobliwości. Tego co nietypowe, a jednak powtarzalne. W projekcie zadziwia nas różnorodność miejsc, które odwiedzała.

„Zapis socjologiczny“ oprócz ogromnej wartości dokumentalnej posiada wiele walorów artystycznych. Zofia Rydet podczas pracy nad cyklem wypracowała swój charakterystyczny styl. Dzięki użyciu lampy wydobyła ostrym światłem bohaterów i ich otoczenie z mroku pomieszczenia. Wnętrza nie były oświetlone równo, więc kadrowała ujęcia, odcinając niedoświetlone boki. Dzięki odpowiedniemu oświetlaniu pomieszczeń fotografka uzyskiwała dość dramatyczny efekt. Dodatkowo był on jeszcze podkreślany przez kontrastowy sposób wywoływania odbitek. Rydet fotografowała przede wszystkim w technice czarno-białej, która pozwala widzowi skupić się na tym co najważniejsze na zdjęciach i nie rozprasza dodatkowo uwagi. Wojciech Nowicki pisze o tym, że podczas wykonywania i wywoływania fotografii popełniała wiele technicznych błędów. Wydaje się, że robiła je z premedytacją. To właśnie one składają się na niezwykłą estetykę projektu.

Wiele można byłoby jeszcze napisać na temat wyjątkowości „Zapisu socjologicznego“. Zofia Rydet rozpoczęła go mając 67 lat i pracowała nad nim przez dwadzieścia dwa lata, dopóki starczyło jej sił i zdrowia. Na cykl składa się około 20 tysięcy zdjęć. To ogromne, monumentalne dzieło, którego skalę można porównać do niewielu fotograficznych projektów. Oglądając album przychodzą na myśl zdjęcia Augusta Sandera czy fotografów z Farm Security Administration. Nowicki szuka wspólnych mianowników również między twórczością Rydet, a dorobkiem Jana Bułhaka, Karla Blossfeldta i Lewisa Hinesa. Zastanawia się też, na ile fotografka była konsekwentna podczas pracy nad cyklem. W ramach „Zapisu“ występowało wiele pobocznych nurtów, o których warto powiedzieć. Oprócz najbardziej charakterystycznych dla projektu zdjęć w albumie widzimy również sfotografowane z zewnątrz budynki – chałupy, familoki, ale także bloki z wielkiej płyty. Są tu także portrety gospodyń stojących przed drzwiami ich domostw, a także migawki w reporterskim stylu. Wygląda to tak, jakby Rydet miała jeszcze wiele pomysłów na to, jak cykl mógłby dalej się rozwijać.

Na koniec muszę poświęcić kilka słów samej książce i jej oprawie graficznej. Album zawiera niemal 200 zdjęć. Fotografie są umieszczone w książce w sposób charakterystyczny dla wydawnictw zawierających klasyczne fotografie – nie ma tu miejsca na eksperymenty. Zdjęcia oblane bielą kartki, są zestawione ze sobą dwójkami lub pokazane pojedynczo na rozkładówce. Kilka razy pojawia się zestaw czterech portretów wykonanych w pionie. Pod każdą fotografią widnieje krótki opis. Zwykle jest to informacja o roku, z którego pochodzi zdjęcie, a także nazwa regionu i miejscowości, w której zostało wykonane. Dzięki porządkowi i konsekwencji z jaką ułożone są obrazy, autorom udało się dodatkowo podkreślić powtarzalność i surowość „Zapisu socjologicznego“. Album rozpoczyna esej poświęcony Rydet, a kończy kalendarium zawierające najważniejsze wydarzenia z jej życia. Wszystkie teksty zostały opatrzone zdjęciami przedstawiającymi fotografkę, między innymi podczas pracy. Album został przepięknie wydany. Jest oprawiony w czarne płótno. Jedynym kolorem, który pojawia się w książce jest kobaltowy błękit.

Zofii Rydet w „Zapisie socjologicznym“ udało się pochwycić rzeczywistość, której już nie ma. Być może jej potrzeba fotografowania wynikała z tego, że sama doświadczyła sytuacji, w której w wyniku wojny i zmiany granic świat, w którym dorastała przestał istnieć. Zdawała sobie sprawę z tego, że to co nas otacza, po prostu kiedyś znika. Dzięki swojej pasji i uporowi fotografka ocaliła od zapomnienia część kultury, skrawek ludzkiego życia. Jej zdjęcia przywołują znane mi z dzieciństwa obrazy wsi, która nigdy już nie będzie taka sama jak kiedyś. Dlatego cieszę się, że fragment jej twórczości doczekał się tak pięknego wydania.

Natalia Sienkiewicz

Partner